Түркістандық тұрғындардың құқықтық сауаттылығын арттыруды көздеген бүгінгі айдар аясында тұтынушының құқығы сөз болмақ. Тұтынушының құқықтары қалай қорғалып жүр? Төменнен оқи аласыздар.
Заңға сәйкес, тұтынушы – жеке, отбасылық, тұрмыстық және басқа да кәсіпкерлік қызметпен байланысты емес қажеттіліктер үшін өнімді тапсырыс беруге және пайдалануға ниетті азамат. Тұтынушылардың құқығын қорғау – тұтынушы мен кәсіпкерлік субъектілері арасында туындайтын қатынастарды реттеуге бағытталған мемлекет және қоғамдық қозғалыстар жүзеге асыратын шаралар кешені.
Қазақстан Республикасының тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңнамасы елдің Конституциясына негізделеді және өзге де нормативтік құқықтық актілерінен тұрады.
Тұтынушылардың құқықтарын құқықтық реттеу Рим императорлары тұсында пайда болды. Бұл туралы авторлар С. Романовская мен С. Мороз «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау» кітабында жазады. Олардың пікірінше, императорлар тауарлардың кейбір түрлеріне тұрақты баға белгілеу арқылы бағаның өсуімен күрескен.
177 жылы император Комод бағаның өсуіне қарсы күресу үшін қарапайым Рим халқы үшін бағаны өсірген қастандық жасаушыларды жазалаған. Дигест XIX кітаптың бірінші атауында сатып алу-сату шартының талаптарын бұзу туралы шағымданудың алғашқы жағдайларын қарастырды. Римдік заңгерлер адалдық принципі – bona fides қағидасын әрқашан бірінші орынға қойған.Бүгінгі заманға оралсақ, мемлекет басшысы тауарлар мен қызметтердің сапасын арттыру халықтың әл-ауқатының маңызды аспектілерінің бірі екендігін бірнеше рет айтқан болатын.
Тұтынушылардың құқықтарын қорғау жөніндегі уәкілетті орган реттеу және мемлекеттік бақылаумен айналысады, сонымен қатар тұтынушылардың құқықтарын қорғауды іс жүзінде жүзеге асыру процессінде қоғамдық бірлестіктер маңызды рөл атқарады.
Мемлекеттік мекеменің үкіметтік емес сектормен бірлескен жұмыс істеу жүйесі Германия мен Польшада бұрыннан бар.Сауда министрлігінің сауда және тұтынушылардың құқықтарын қорғау аймақтық департаменттері тұтынушылардың құқықтарын қорғаумен айналысатын қоғамдық бірлестіктермен бірлесе тұрақты тұрде жұмыс жүргізеді.
«Біз мемлекеттік органмен бірлесіп коммуналдық қызмет, медициналық қызмет көрсету, тұрмыстық қызмет көрсету және білім беру салаларындағы тұтынушылардың құқықтарын қорғау жүйесін, сондай-ақ бизнес өкілдерінің тиісті жауапкершілігін қарастырдық. Тұтынушыларға олардың заңды құқықтарын түсіндіру бойынша жұмыстар жүргізуді жоспарлап отырмыз», – дейді «Әділет» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Еркін Томпиев.
Мемлекеттік орган мен қоғамдық ұйымдар арасындағы ынтымақтастықтың нәтижесінде азаматтардың тұтынушылық сауаттылығы мен талапшылдық деңгейі артуы тиіс.
Қазіргі таңда көбінесе азаматтардың медициналық қызмет көрсету, байланыс қызметтері, қалалық қоғамдық көліктер мен қоғамдық тамақтандыру қызметтерінің сапасына көңілі толмайды. Тұтынушылардың құқықтарын қорғау жүйесінің тиімділігін арттыру үшін үкімет заңнамаға түзетулер әзірлеп қойған. Осылайша, тұтынушылардың құқықтарын қорғау бойынша омбудсмен институтын енгізу жоспарланып отыр.
Ұлттық тенденция адам құқықтары жөніндегі омбудсмендердің, кәсіпкерлердің, инвесторлардың, балалар, банк және сақтандыру салаларындағы өзектілігі мен қажеттілігін көрсетеді.
Дегенмен, бүгінгі күнге дейін оқылық бар – ол тұрғын үй-коммуналдық секторында, байланыс, туризм, медициналық қызмет көрсету, ішкі сауда, көлік және басқа да тұрмыстық қызмет көрсету салаларында тұтынушылардың құқықтарын қорғау бойынша қоғамдық-саяси тұлғаның жоқтылығы.
Омбудсмен институты тағайындалған тұлғаға ерекше қоғамдық мәртебе береді, ол тұтынушылар қауымының көзі мен үні, қоғамдық бірлестіктердің үйлестірушісі қызметін атқарады.
Өткен жылы жүргізілген социологиялық сауалнама нәтижелері бойынша 10 мың респонденттің 56 пайызы Омбудсмен институтын енгізу қажет деп санайды. Оның негізгі функциялары кеңес беру, тұтынушылардың мемлекеттік мекемелерінің жұмысын үйлестіру, нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу жұмыстарына қатысу, тұтынушылардың құқықтарын қорғау саласы бойынша жыл сайынғы есепті әзірлеу, тұтынушылардың шектеусіз санының құқықтарын қорғау болады.
Сонымен қатар, заң жобасы тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың негізгі қағидаттарын қызметтерді тұтынудың барлық салаларына таратуды ұсынады.Қолданыстағы заң тиісті заңдармен реттелетін қаржылық, әлеуметтік, медициналық, туристік және басқа да қызмет көрсету салаларындағы мәселелерді реттеуде қолданылмайды. Нәтижесінде, осы қызмет түрлері бойынша дауларды қарау кезінде соттар «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» ҚР Заңның нормаларын назарға алмай, заңның 2-бабына сілтеме жасайды.Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, байланыс, туризм, мәдениет, сауда, көлік және басқа да тұтынуға қызмет көрсету салаларын реттейтін нормативтік құқықтық актілермен құқықтық қайшылықтар бар.
Осыған байланысты Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңнаманың нормаларына қаржылық және ақылы қызметтерді қоспағанда, қызмет көрсетудің барлық салаларында «Тұтынушылардың негізгі құқықтары» мәртебесін беріп, жоғары айтылған салаларға тұтынушылардың құқықтарын қорғау ережелерін қолдану ұсынылады. Өз кезегінде тұтынушылардың құқықтарын қорғау мәселелері бойынша мемлекеттік органдарды салааралық үйлестіру күшейтілетін болады.
Тиімді заңнама және дамыған елдердің тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың табысты және құқық қолдану практикасы тұтынушылық құқықтық қатынастарды жаңғырту қажеттігі пісіп-жетілген мемлекеттердің ұлттық құқығына қабылдау үшін ең жақсы үлгі болып табылады. Бұл зерттеуде тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың объективті жалпы әлемдік парадигмасын құру үшін құқықтық реттеудің тиімділігі әртүрлі деңгейдегі елдерді іріктеу қарастырылған. Тұтынушылардың құқықтарын қорғауды құқықтық реттеуді дамытудың әлемдік үрдістеріне сәйкес халықаралық- құқықтық стандарттар негізінде тұтынушылар қозғалысының жаһандануы туралы қорытынды жасалды: қазіргі заманғы мемлекеттердің ұлттық құқығының даму эволюциясы БҰҰ мен тұтынушылық құқықтық қатынастарды реттеу саласындағы аймақтық ұйымдардың заң шығару тенденцияларына байланысты екендігі дәлелденді. Мақалада Еуропалық одаққа мүше елдердің тұтынушылары неғұрлым қорғалған тұтынушылар санатына жататындығы туралы жалпыға бірдей танылған факт негізінде тұтынушылық құқықтық қатынастарды – осы аймақтық ұйымға мүше мемлекеттердің жалпы еуропалық/коммунитарлық құқығы және ұлттық құқығы деңгейінде қосарланған реттеу тетіктерінің тиімділігі туралы қорытынды жасалды. Тұтынушылардың құқықтарын қорғау институтының әлемдік эволюциясын ретроспективті талдау тұтынушылардың құқықтарын қорғау деңгейлерінің жіктелуімен қорытындыланады (жеке, кәсіпкерлік, қоғамдық, мемлекеттік, халықаралық). Тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың әлемдік тәжірибесін талдау: соттық, мемлекеттік, қоғамдық, жергілікті өзін-өзі басқару органдары қазіргі әлемде құқықтық қорғау модельдерінің көп қырлы жүйесі ретінде құрылды деген қорытынды негізді болып табылады.
Тұтынушылар құқығы институтының генезисі ескі өсиеттегі Мұсаның кітаптарына енгізілген . Әлемдік құқықтану тарихында тұтынушылардың құқықтарын қорғау институтының генезисі б.з.д. ХVIII ғасырдағы Вавилон патшасы Хаммурапидің заңдарынан бастау алады. Цивилдік Рим құқығының қойнауында тұтынушылық құқықтық қатынастар тараптарының экономикалық теңсіздігі мәселесін шешу қажеттілігіне байланысты тұтынушылардың құқықтарын құқықтық реттеудің пайда болуы мен эволюциясы процесі анықталды. VI ғасырдың бірінші жартысында кодталған жинақ – Юстиниан Дигесттері мен куруль эдилдерінің жарлықтары – бұл тұтынушылардың мүдделерін қорғауды қамтамасыз ететін, тұтынушылардың құқықтарын бұзудың негіздерін және бұзушылықтарға кінәлі адамдардың жауапкершілік шараларын анықтайтын ережелері бар құқықтың қайнар көздері. Римнің классикалық заңымен енгізілген сатып алушылардың/тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың әдістері: actionredhibitoria және actionquantiminoris [2] кеңінен танымал және тарихтың әртүрлі кезеңдерінде мемлекеттердің ұлттық заңнамаларымен қабылданды. Талап арыздың қарапайым формуласы actionredhibitoria бұл сатушы сатып алушыға белгісіз тауарлардың кемшіліктері туралы үндемеген жағдайда қолданылған және нәтижесінде мәмілені бастапқы қалпына келтіру нәтижесі болған: бұл талап сатушыны тауардың төленген құнын қайтаруға міндеттейді. Actionquantiminoris – сатып алушының тауар бағасының төмендеуінің анықталған кемшіліктері туралы талабы. Куруль эдилдерінің жарлықтары – бұл кемшіліктер мәміле жасалған кезде сатушының өзіне белгілі болғанына қарамастан, сатылатын заттың кемшіліктері үшін кәсіби тарап/сатушының жауапкершілігінің арнайы ережелері бар құқықтың қайнар көзі.
Цивилдік рим құқығындағы келісім тарихта тараптардың құқықтық жағдайын егжей-тегжейлі реттеу уақыт талабына байланысты өзгерістер мен толықтыруларды ескере отырып, оның нормаларын әлем мемлекеттерінің практикасына қабылдауға әкелді. Біз көптеген факторларға байланысты тұтынушылық құқықтық қатынастардың тараптарының құқықтық мәртебесінің ерекшелігі туралы айтып отырмыз, олардың негізгілері тұтынушының сатып алынған өнім туралы сенімді ақпарат алу құқығы, сатылатын заттың тиісті сапасы үшін кәсіби тараптың жауапкершілігі, өтемақы тетіктері.
Американдық нұсқада алғаш рет жарияланған консьюмеризм тұжырымдамасының дамуы қазіргі әлемнің азаматтық теориясы мен практикасында өз жалғасын табуда. Мәселенің өзектілігі жалпы ұғымдар мен ережелерді тұжырымдамалаудан бастап, дауларды шешудің тиімді тетіктері мен тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың тиімді тетіктерін құқықтық реттеумен аяқталатын экономикалық және құқықтық тәртіптің көптеген факторларына байланысты. Саяси және экономикалық дамудың әртүрлі деңгейі бар мемлекеттердің тәжірибесін талдау халықаралық- құқықтық стандарттар негізінде тұтынушылар қозғалысының жаһандануын айқын көрсетеді. Қазіргі мемлекеттердің ұлттық құқығының даму эволюциясы тұтынушылық құқықтық қатынастарды реттеу саласындағы БҰҰ мен аймақтық ұйымдардың заң шығару тенденцияларына байланысты.
Зерттеу мақсаты тұтынушылардың құқықтарын қорғау жүйесін институционалдық күшейту қажеттілігінен туындайды және тұтынушылық құқықтық қатынастардың эволюциясының әлемдік тенденцияларын талдау мен анықтаудан тұрады.
Тұтынушылардың құқықтарын құқықтық реттеу мәселесін зерттеу ретроспективті әдіс негізінде жүзеге асырылды: тұтынушылар құқықтарының генезисіне шығу тұжырымдамалық ұғымдар мен категорияларды анықтауға және олардың негізінде адамзат дамуының барлық кезеңдерінде сұранысқа ие тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың құқықтық институтының эволюциясын талдауға мүмкіндік берді. Осы зерттеудің негізгі гипотезалары Рим құқығының тарихи алғашқы қайнар көздерінен, халықаралық-құқықтық құжаттардан және тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың тұжырымдамасы мен іске асырылуына қатысты танылған жаһандық стандарттардан (БҰҰ; ЭЫДҰ; Еуропалық директивалар), әртүрлі елдердің тұтынушылардың құқықтарын қорғау мәселелері жөніндегі ұлттық заңнамаларынан, сондай-ақ, таңдалған юрисдикциялардағы құқықтық тетіктерді реттеу практикаларынан бастап тұтынушылардың құқықтарын қорғау жөніндегі халықаралық және ұлттық құқықтың нормалары мен ережелеріне негізделген. Зерттеу процесі жүйелік-құрылымдық, формальды-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық, социологиялық, құқықтық модельдеу әдісі сияқты әдістерге негізделген.
Трансформациялық процестерге сәйкес, дамудың барлық кезеңдеріндегі мыңжылдықтардың азаматтық тарихы тұтынушылық құқықтық қатынастардың экономикалық әлсіз және кәсіби жағына тәуелді ретінде сатып алушылардың/тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың ең күрделі мәселесін шешудің нұсқаларын қамтиды. Қазіргі заманғы дереккөздер, тарихи маңызды оқиғаға – Америка Құрама Штаттарының конгресіне және қоғамдық ұйымдарға 1962 жылғы 15 наурызда президент Джон Кеннедидің тұтынушылардың мүдделерін қорғау мәселелері жөніндегі арнайы үндеуіне байланысты тұтынушылардың құқықтарын қорғауды құқықтық регламенттеу (consumerism) тұжырымдамасының пайда болу фактісін бірауыздан мәлімдейді. Кеннедидің тұтынушының төрт негізгі құқығы – тұтыну тауарларының қауіпсіздігі, сенімді ақпарат, таңдау құқығы және тыңдау құқығын жариялаған үндеуі «тұтынушы құқықтары туралы заң» деп аталады. Шындығында, 1775 жылы Массачусетс штатындағы Кеннедидің конверсиясының алдындағы оқиғаларды атап өткен жөн, ол кезде наразылық білдірушілердің бастамасымен алғаш рет үкім құжатталған – бүлінген өнімдерді сатушылар масқара бағанаға қойған. АҚШ-та тұтынушылардың құқықтарын қорғау нормаларын заңнамалық бекітудің тарихи эволюциясын 1890 жылғы Шерман трастқа қарсы заңының және 1914 жылғы сауда комиссиясы туралы федералды заңның мәтінінен байқауға болады. Алайда президент Кеннедидің үндеуі консьюмеризм тұжырымдамасының бастапқы ұстанымы болып саналады, ал 1983 жылғы 15 наурыз БҰҰ Дүниежүзілік тұтынушылар құқығы күні деп жарияланды.
Ғасырлар бойы пайда болған тұтынушылардың құқықтарын қорғау идеясы экономикалық дамыған мемлекеттердің заңнамасында орынды түрде дамыды. Кейін жоғарыда аталған АҚШ президенті Дж. Кеннеди берген өтініші, тұтынушылардың құқықтары: тауарлар мен қызметтердің қауіпсіздігі, ақпарат, бәсекелестік негізде тауарлар мен қызметтерді таңдау, тиімді өтемақы, білім беру, сондай-ақ тыңдау құқығы заңнамалық деңгейде бекітілді және тиімді қорғалды. Американдық нұсқадағы консьюмеризм тұжырымдамасын әлем мемлекеттерінің ұлттық заңнамалары кеңінен қабылдады. Мысалы, американдық консьюмеризм Мексиканың заңнамасындағы тұтынушылардың құқықтарын қорғау институтының эволюция үдерісіне әсер етті. 1975 жылғы Мексика федералды заңы Американың тұтынушылардың құқықтарын қорғау жүйесінің қабылдаған негізгі қағидалары мен ережелері Халықаралық тұтынушылар қауымдастығының (IOCU/CI) тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы модельдік (типтік) заң құру процесіне әсер етті.
Тұтынушылардың құқықтарын қорғау тұжырымдамасының даму заңдылығы – бұл «тұтынушы» ұғымына орталық тұжырымдаманы әзірлеу мен нақтылаудың үздіксіз жалғасатын процесі. Айта кету керек, осы анықтаманың айналасында ғылыми даулар әлі күнге дейін басылған жоқ. Ұзақ уақыт бойы ғалымдар мен практиктер екі негізгі мәселені талқылап келе жатыр және осы күнге дейін шешілмеген күйде: 1) заңды тұлғаларды «тұтынушы» ұғымына енгізудің орындылығы мен дұрыстығы; 2) неғұрлым ірі және қуатты кәсіпкерлермен тең емес экономикалық бәсекелестік жағдайында қолайсыз жағдайға тап болған ұсақ кәсіпкерлерге тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы нормаларды тарату.
Осы мәселелерді шешуде еуропалық цивилистік доктринаның және құқық қолдану практикасының жетістіктері айқын көрінеді. Мысалы, Италияда ХХ ғасырда шағын бизнес субъектілерін тұтынушыларға жатқызудың сот практикасы 2005 жылғы тұтыну Кодексі қабылданған сәттен бастап тоқтатылды, ол: шағын бизнес иелері тұтынушы тарапына жатпайды, керісінше, олар кәсіби тараптың өкілдері болып табылады, соған сәйкес олар тұтынушы үшін көзделген құқықтық қорғау құралдарын пайдалануға құқылы емес. Ағылшын ғылыми дәстүрі тұтынушы шарты ретінде «тараптарының бірі кәсіпкер емес, тұтынушы болып табылатын келісім», – деп айқындайды. Италияның тұтыну кодексі, 2014 жылғы Францияның тұтынушылар құқығын қорғау туралы заңы, Германияның Азаматтық кодексі және басқа еуропалық мемлекеттердің заңдарын талдау кезінде жасаған қорытынды – еуропалық заңнама тұтынушылар ретінде тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңдары заңды тұлғаларға қолданылмайды, тек кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру үшін тауарларды өндірмейтін, бірақ сатып алатын және қызметтерге тапсырыс беретін кәсіпкерлерді қоспағанда тек жеке тұлғалар деген тұжырымды ұстанады . Испанияның тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы заңды тұлға құрмаған ұйымның жеке тұлғаларынан басқа, сондай- ақ, біріншіден, коммерциялық емес негізде, екіншіден, кәсіпкерлікке жатпайтын салада әрекет ететін заңды тұлғаларды да қамтиды . Жапон заң шығарушысының жеке тұлға ретінде тұтынушыны нақты анықтайтын, сонымен бірге нақтылауды енгізетін ұстанымы ұқсас: жеке тұлға, егер ол кәсіпкер болса, тұтынушы болып саналмайды немесе кәсіпкерлік мақсатта келісім жасайды .