Соңғы жылдары Қазақстанда туризм саласы жаңа қарқын алып, бұрынғыдан да кең ауқымда дамып келеді. Сол бағыттардың ішінде табиғатпен үйлесім тапқан, қоршаған ортаны сақтауға негізделген экотуризм ерекше маңызға ие болуда. Бұл тек саяхат түрі ғана емес, адамның табиғатқа деген көзқарасын өзгертетін, жауапкершілігін арттыратын мәдени-рухани құбылысқа айналып отыр.
Осындай әлеуеті жоғары өңірлердің бірі – Түркістан облысына қарасты Созақ ауданы. Бұл өлке өзінің кең байтақ даласымен, қатпар-қатпар Қаратауымен, шөлейт белдеулерімен және тарихи ескерткіштерге бай мұрасымен ерекшеленеді. Табиғат пен тарихтың тоғысқан мекені ретінде Созақ ауданы экотуризмді дамытуға аса қолайлы аймақ саналады.
Бұл мақалада біз Созақ өңіріндегі экотуризмнің бүгінгі жағдайына, оның мүмкіндіктеріне және болашақ даму бағыттарына тереңірек тоқталамыз.
ЭКОТУРИЗМНІҢ МӘНІ МЕН МАҢЫЗЫ
Экотуризм – табиғатты тамашалау ғана емес, ең алдымен оны қорғау мен сақтауға бағытталған жауапты саяхат түрі. Оның басты мақсаты – табиғи ресурстарға зиян келтірмей, жергілікті экожүйені сақтай отырып, ауыл халқының әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсарту.
Бұл бағытта саяхатшы тек көрермен емес, табиғаттың бір бөлшегі ретінде сезінеді. Ол әрбір тау, әрбір өзен, әрбір өсімдік пен жануардың құндылығын түсіне бастайды. Осындай философиялық тереңдік экотуризмді жай демалыстан әлдеқайда биік деңгейге көтереді.
Созақ жерінде табиғат пен тарих бір-бірімен тығыз байланысқан. Ежелгі керуен жолдарының ізі, шөл даланың тылсым тыныштығы, сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлар әлемі – мұның бәрі экотуризмнің дамуына негіз бола алады. Сонымен қатар бұл бағыт экологиялық білім беру мен ғылыми зерттеулер үшін де үлкен мүмкіндік ұсынады.
ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ТАБИҒИ РЕСУРСТАРЫ
Созақ ауданы географиялық тұрғыдан ерекше аймақта орналасқан. Ол Бетпақдаланың оңтүстік бөлігі мен Қаратау жотасының батыс сілемдерін қамтиды. Осы екі түрлі табиғи белдеудің түйісуі нәтижесінде өңірде ерекше экожүйе қалыптасқан.
Бұл жерде шөл, шөлейт және тауалды аймақтар бір-бірімен астасып, биологиялық алуан түрлілікке жол ашқан. Жазы аптап ыстық, қысы жұмсақ әрі желді болатын климат өсімдіктер мен жануарлардың бейімделуіне ерекше әсер етеді.
Қаратау өңірінде өсетін эндемикалық өсімдіктер, дәрілік шөптер мен сирек кездесетін флора түрлері ғалымдар үшін аса құнды зерттеу нысаны болып табылады. Бұл аймақ фитотерапия мен ботаникалық туризмді дамытуға да зор мүмкіндік береді.
ЭКОТУРИСТІК НЫСАНДАР МЕН БАҒЫТТАР
Созақ ауданы табиғи және тарихи нысандарға бай өңір ретінде ерекшеленеді. Мұнда экотуризмді дамытуға болатын бірнеше маңызды бағыт бар.
Ақбастау көлі – маусымдық, тұзды көлдердің бірі. Көктемде суға толып, жазда тартылып қалатын бұл көл ерекше экожүйесімен танымал. Мұнда қоқиқаз, аққу, үйрек сияқты құстардың сирек түрлері кездеседі. Бұл жер орнитологтар мен табиғат зерттеушілері үшін таптырмас мекен.
Қаратау жотасы – биіктігі 2000 метрге дейін жететін тау сілемдері жаяу туризм, альпинизм, фототуризм және ботаникалық экспедициялар үшін өте қолайлы. Тау баурайындағы көріністер табиғат сүйер қауымға ерекше әсер қалдырады.
Ақсүмбе мен көне Созақ қалашығы – тарихи-мәдени мұралармен қатар экотуризмді толықтыратын маңызды нысандар. Бұл орындар ежелгі өркениет іздерін сақтап, туристерді өткен ғасырлар қойнауына жетелейді.
Үшбас өзені мен Қызылкөл – экожүйесі әлі де толық зерттелмеген табиғи аймақтар. Мұнда ғылыми экспедициялар жүргізіп, биоалуантүрлілікті зерттеуге үлкен мүмкіндік бар.
ИНФРАҚҰРЫЛЫМДЫҚ МҮМКІНДІКТЕР МЕН ДАМУ ЖОСПАРЛАРЫ
Соңғы жылдары Созақ ауданында экотуризм инфрақұрылымын дамытуға бағытталған бірқатар жұмыстар қолға алынуда. Атап айтқанда:
- Туристік бағыттарға апаратын жолдарды жөндеу және жаңарту;
- Белгі беру жүйелері мен ақпараттық тақтайшаларды орнату;
- Эко-бақылау алаңдары мен демалыс орындарын салу;
- Гид қызметін дамыту және QR-код арқылы ақпарат ұсыну жүйесін енгізу;
- Этноауылдар мен қонақ үйлер желісін кеңейту.
Болашақта аудан орталығында арнайы экотуристік ақпараттық орталық ашу жоспарланып отыр. Бұл орталық туристерге бағыт-бағдар беріп қана қоймай, өңірдің табиғаты мен мәдениетін терең таныстыруға мүмкіндік береді.
ЖЕРГІЛІКТІ ХАЛЫҚТЫҢ ҚАТЫСУЫ ЖӘНЕ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӘСЕРІ
Экотуризмнің ең маңызды артықшылықтарының бірі – жергілікті халықтың әл-ауқатын арттыруға ықпал етуі. Созақ ауданында бұл бағытта оң өзгерістер байқалуда.
Ауыл тұрғындары туристерге арнап қолөнер бұйымдарын жасап, ұлттық тағамдар ұсынуда. Сонымен қатар шағын қонақ үйлер мен тамақтану орындары ашылып, қызмет көрсету саласы дамып келеді.
Көптеген жастар гид мамандығын меңгеріп, туристік маршруттар бойынша экскурсиялар ұйымдастыруда. Бұл олардың тұрақты табыс табуына мүмкіндік беріп қана қоймай, туған жерін танытуға деген жауапкершілігін де арттырады.
Мектептерде экотуризм мен экологияға бағытталған үйірмелер мен курстардың көбеюі – болашақ ұрпақтың табиғатқа деген көзқарасының қалыптасуына оң әсер етуде.