Халқымыз қай заманда болмасын, қонағын құдайындай күткен. Соған орай, қазақ қонақты«құдайы қонақ», «арнайы қонақ» деп атайтын болған. «Қонақтың жақсысы – құт, жаманы – жұт» деген осыдан қалса керек.
–Төркіндеу – ұзатылған қыздың төркін жұртына арнайы баруы. Әдетте, ұзатылған қыз бір жылдан кейін балалы болғаннан соң өз жұртына төркіндеп барып, нағашы жұртынан баласына, яғни өзінің сәбиіне «бәсіре» алып қайтқан.
Ұмытылған төркіндеу дәстүрін кейбір адамдар әлі күнге дейін ұстанып келеді.
– Сүйек жаңғырту – қазақтың ұмытылып бара жатқан дәстүрлерінің бірі. Салтқа сәйкес «сүйек жаңғырту», «сүйек шатыс» деген сөздер жиі кездеседі. Бұл да үйлену, құдалық жолына байланысты шыққан ғұрып. Бұрын құда болып бірімен бірі сыйласқан екі жақ, екі ру бұрынғы іліктілікті қайта жалғастыратын болса, оны «сүйек жаңғырту» деп атайды. Яғни, бұл бұрынғы үзілген құдалық қайта жалғассын деген сөз. Жалпы қазақ рулары бұрын-соңды құдалық салтты бұзбай,қыз алуды немесе қыз беруді үнемі қадағалап, кей жағдайларда еске салып отырған. Қанаттас, қоныстас отырған екі елдің бұл қарым-қатынасы елдің тұтастығы мен бірлігіне, әлеуметтік жағына да қатысты болған.
Одан кейін этнограф өзінің жинаған этнографиялық мәліметтері бойынша айта кетті.
– Осы орайда, Түркістан өңірінің тұрғыны Әуелбекова Базаркүл апаның (1948 ж. туған) әңгімесі есіме түсіп отыр. Оның күйеуі бала шағында анасынан ерте айырылады.Әкесіараға біраз уақыт салып, басқа әйелге үйленеді. Бірақ ол бала көтермейді. Арада 30-35 жыл өткенде екі ұрпақ бір-бірімен суысып кетпесін деп, анасы атанған екінші шешесі өзінің төркініндегі жігіткебаласының қызын беруге келіседі. Бұл жоралғыны өздері «сүйек жаңғырту» рәсімі деп атаған. Бүгінде ол екі жас 30-35 жас шамасында, 4 бала тәрбиелеп отырған үлгілі отбасылардың бірі. Әдетте мұндай жоралғы туысқандық, тамырластық ұзап кеткенде, ұрпақ аралық сабақтастық сақталсын деген ниетпен жасалатын болған, – дейді кейіпкеріміз.
Зылиха Ибадуллаева ұмытылып бара жатқан ежелгі салт-дәстүрлерімізді жаңғыртуымыз үшін бүгінгі және болашақ ұрпақтың санасына сіңіруіміз қажет дейді. Әр отбасында ересек адамдар салт-дәстүрлерді ұстанып, балаларына үйретіп отыруы керек деп санайды. Этнограф салт-дәстүріміз тәрбиенің бастауы болып саналатынын да айта кетті. Расында да солай. «Өткенін білмеген, болашағын болжай алмас», – демекші еліміздің тарихын, мәдениетін, әдебиетін, әдеп-ғұрпын білу әрбір азаматтың міндеті. Дәстүрдің сақталуы сонымен бірге ұрпақ сабақтастығы үшін қажет.
– Салт-дәстүрді ұстануы бойынша еліміздің қай өңірі деп бөліп-жарудың ешқандай қажеттілігі жоқ. Әрбір өңір жергілікті мекендеген ортасына қарай салт-дәстүрлерді ұстанып, ұрпаққа үйретеді. Мұндай жергілікті аймақтарға тән өзгешеліктер этнология ғылымында этнографиялық ерекшеліктер болып саналады.
Дәстүрді теріске шығаратындарға қатысты Зылиха Өмірбекқызы:
– Дәстүрді теріске шығаратындар – исламның жат діни ағымдарын ұстанушылар. Олар халқымыздың ата-бабадан мұра болып келе жатқан салт-дәстүрлерін жоққа шығарып, Аллаға серік қосу деп түсіндіреді. Әрине, ол дұрыс емес. Қазақтың ұлттық құндылықтарының шариғатқа ешқандай да қайшылығы жоқ. Себебі, ислам дінімен астасып жатқан отбасы дәстүрлерінің аясында құрмет, әдептілік пен ізеттілік, мейірімділік пен адамгершілік, керек десеңіз, туыстар мен ағайын арасындағы бауырмалдылық пен татулық, бір-біріне көмек беру сияқты толып жатқан құндылықтар бар. Мұның өзі дін мен дәстүрдің өзара сабақтастығын білдіреді, – дейді.
Ғалым қазақ салт-дәстүрін зерттеп, дәріптеп жүрген ғалымдар жеткілікті екенін айтады.
– Қазақи салт-дәстүрлер этнология ғылымындағы ерекше зерттеу обьктісі болып табылады. Сондықтан да бүгінгі және болашақ ұрпақтың санасына сіңіріп, оны паш ету мақсатында тынбай еңбек етіп келе жатқан үлкен ғылыми зерттеу орталықтары мен оқу орындары да бар. Атап өтер болсақ, мен өзім оқытушылық қызмет атқарып келе жатқан Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Археология және этнология» кафедрасында білім алатын болашақ этнолог мамандар. Сонымен бірге, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Археология, этнология және музеология» кафедрасының білім алушылары мен Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының Этнология бөлімінің қызметкерлері де қазақтың әдеп-ғұрып, салт-дәстүрлерін зерттеуде тынбай еңбектенуде. Олардың қатарында Ж.О. Артықбаев, Р.М. Мустафина, Ә.Т. Төлеубаев, Б.К. Қалшабаева, А.Б. Қалыш, Н.К. Байгабатова, Т.Е. Қартаева, А.Т. Жанисов сияқты бірқатар этнографтар қазақтың салт-дәстүрлері мен қазақ қоғамының жалпы этномәдени болмысын жан-жақты зерттеуде.
«Осындай зерттеуші ғалымдарымыз барда, қазақтың ұлттық салт-дәстүрі өміршек боларына сенім мол» дейді Зылиха Ибадуллаева.