Түркістан облысы – Қазақстанның рухани, тарихи және табиғи байлығы ерекше шоғырланған өңірлерінің бірі. Бұл аймақта бір-бірімен үйлескен таулы аймақтар, кең жазира далалар, өзен-көлдер мен шөлейт белдеулер қатар орналасып, табиғаттың сан қырлы келбетін танытады. Өңірге келген әрбір саяхатшы тек әсем табиғатты тамашалап қана қоймай, ғасырлар қойнауынан сыр шертетін тарихи мұралармен де таныса алады. Осындай ерекшелігімен дараланатын аудандардың бірі – Созақ ауданы. Ол ішкі туризм үшін де, ғылыми-зерттеу және мәдени-танымдық сапарлар үшін де тартымды бағыт ретінде қалыптасып келеді.
Созақ ауданының географиялық орналасуы саяхатшылар үшін қолайлы. Соңғы жылдары жөнделген күре жолдар сапарды жеңіл әрі қауіпсіз етіп, ауданға жетуді әлдеқайда ыңғайлы етті. Сонымен қатар ауданның Қарағанды, Қызылорда және Жамбыл облыстарымен шектесуі оны тек жергілікті емес, өңіраралық туризм үшін де маңызды торапқа айналдырады. Мұнда әр сапар тек жол жүру емес, табиғат пен тарихтың астасқан әлеміне саяхат іспетті әсер қалдырады.
Созақтың табиғи інжу-маржандарының бірі – Қаратау жоталары. Бұл өңір биік шыңдарымен, терең шатқалдарымен, мөлдір бұлақтарымен және ерекше геологиялық құрылымымен ерекшеленеді. Қаратаудың кейбір бөліктері табиғи қорық сипатына ие болып, ежелгі геологиялық дәуірлердің іздерін сақтап қалған. Ғалымдардың зерттеулеріне сәйкес, бұл аймақта миллиондаған жыл бұрын алып су айдындары болған, соның ізі бүгінге дейін жер бедерінде сақталған.
Қаратау жоталары тек табиғатымен ғана емес, ғылыми маңызымен де құнды. Мұнда палеонтологиялық қазбалар нәтижесінде юра дәуіріне тән жануарлар мен өсімдіктердің қалдықтары табылған. Олардың қатарында ұшатын бауырымен жорғалаушылардың (птерозаврлар) іздері, тасбақа сүйектері және басқа да ежелгі тіршілік иелерінің қалдықтары кездеседі. Бұл деректер Қаратауды тек табиғи нысан емес, халықаралық ғылыми зерттеулер үшін маңызды аймақ ретінде танытады.
Туристерге Қаратау жоталарын аралау кезінде арнайы дайындықпен келу ұсынылады. Биік таулы аумақ болғандықтан ауа райы тез өзгеруі мүмкін, сондықтан жылы киім, су және ыңғайлы аяқ киім алып жүру маңызды. Бұл аймақтағы табиғаттың әр сәті ерекше әсер қалдырып, саяхатшыға ұмытылмас тәжірибе сыйлайды.
Созақ өңіріндегі ерекше табиғи нысандардың бірі – Келіншектау жотасы. Теңіз деңгейінен шамамен 1729 метр биіктікке көтерілетін бұл тау пішінімен де, аңызға толы тарихымен де ерекшеленеді. Жота шығыс пен батыс бағытқа созылып, ұзындығы ондаған шақырымға жетеді. Табиғи бедері мен ерекше тасты құрылымы оны айрықша ландшафттық нысанға айналдырған.
Келіншектау атауы халық аңыздарымен тығыз байланысты. Аңыздардың бірінде бұл тау Айсұлу есімді ару қыздың тағдырымен сабақтас айтылады. Ел арасында сақталған әңгімелерге сәйкес, әкесінің батасымен ұзатылған қыздың оқиғасы мен табиғаттың тасқа айналған бейнесі осы таудың пайда болуымен байланыстырылған. Бұл аңыздар жергілікті халықтың дүниетанымын, табиғатқа деген құрметін және рухани мәдениетін айқын көрсетеді.
Сонымен қатар Келіншектау маңынан тарихи археологиялық олжалар да табылған. 2017 жылы жергілікті тұрғындар XII ғасырға жататын екі тас мүсінді анықтаған. Бұл жәдігерлер қазіргі таңда облыстық тарихи-өлкетану музейінде сақтаулы. Мұндай археологиялық деректер өңірдің орта ғасырлардағы мәдени дамуы мен қоныстану тарихын зерттеуге үлкен мүмкіндік береді.
Созақтың тағы бір баға жетпес тарихи мұрасы – Қаратау петроглифтері. Бұл жартастарға қашалған суреттер қола дәуірі мен ерте темір дәуірінен сыр шертеді. Олар Қойбағар, Арпаөзен, Майдамтал, Үлкентұра, Қысан, Жыңғылшақ, Қошқарата және басқа да шатқалдарда шоғырланған. Жалпы саны үш мыңнан астам бейне анықталған, оның басым бөлігі Арпаөзен шатқалында орналасқан.
Петроглифтерде ежелгі адамдардың күнделікті тұрмысы, аңшылық көріністері, діни наным-сенімдері мен табиғатпен байланысы бейнеленген. Жануарлар, құстар, аңшылық көріністері және жауынгерлердің қару ұстаған бейнелері сол дәуірдің өмір салтын көз алдымызға әкеледі. Бұл суреттерді зерттеу арқылы ежелгі көшпелі тайпалардың дүниетанымы мен мәдени дамуын тереңірек түсінуге болады.
Созақ ауданындағы ерекше табиғи нысандардың бірі – Қызылкөл. Бұл көл өзінің тұзды суымен және емдік қасиеті бар балшығымен танымал. Табиғи емдік факторлар буын аурулары мен тері сырқаттарына пайдалы әсер ететіні халық арасында кеңінен белгілі. Бұрын бұл маңда демалыс орындары жұмыс істегенімен, кейін су деңгейінің өзгеруіне байланысты уақытша тоқтаған. Соңғы жылдары көл қайта жаңғырып, табиғи қалпына келу процесі байқалуда.
Қызылкөл аумағында ежелгі теңіз жануарларының іздері мен акулалардың тістері табылғаны да оның геологиялық және тарихи маңызын арттыра түседі. Бұл ерекшелік оны тек демалыс орны ғана емес, ғылыми зерттеу нысаны ретінде де құнды етеді.
Жалпы алғанда, Созақ ауданы – табиғат пен тарихтың ерекше тоғысқан кеңістігі. Мұнда әрбір тау, әрбір тас және әрбір көл өткен дәуірдің үнсіз куәгері іспетті. Қаратау жоталарының биіктігі, Келіншектаудың аңызға толы тарихы, ежелгі петроглифтердің сырлы әлемі және Қызылкөлдің шипалы табиғаты бұл өңірді ерекше туристік бағытқа айналдырады.
Ауданның дамып келе жатқан инфрақұрылымы мен жол сапасының жақсаруы саяхатшылар үшін қолайлы жағдай жасап отыр. Созаққа келген әрбір қонақ табиғаттың сұлулығын ғана емес, тарихтың терең қабатын да сезіне алады. Бұл өңір – қазақ даласының шынайы болмысын, аңыз бен ақиқаттың астасуын, мәдени мұра мен табиғи сұлулықтың бірлігін толыққанды сезінуге мүмкіндік беретін бірегей мекен.