САЙЫН ДАЛАНЫҢ САРДАРЫ

САЙЫН ДАЛАНЫҢ САРДАРЫ

19 просмотров

САЙЫН  ДАЛАНЫҢ  САРДАРЫ
image description

Самаурын – ерте замандарда  дастарханның  сәні болып қана қоймай иесінің қоғамдағы мәртебесін де хабар берген бұйым болған. Өз заманының шебер қолөнершілері күміспен күптеліп, сапалы ағашпен, тіпті аң сүйегімен әдіптеп, таза мыс пен жез металды пайдаланған. ХІХ-ХХ ғасырларға жататын пішіні домалақ, қадақша, кубок, цилиндр тәрізді, қорғасын мен қалайының қоспасынан жасалған  самаурын түрлері біздің орталық қорында сақталуда.Олардың музей қорындағы үл­гілері сирек кездесетіндігімен ерекшеленеді. Кей самаурынның сырты түрлі нақыштармен бедерленген. Бірақ бұйымды шы­ғарған зауыттың бірқатар байқаулар жүл­дегері екенін біл­діретін бел­гілердің кейбірі самау­рынның ес­кіруінен анық көрінбейді.

 Ресейде самаурын жасау ісі XVIII ғасырда жақсы дамыған. 1850 жылдары Тула қаласында ғана осы салада 28 фабрика жұмыс істеген екен. Ал аталған бұйым қазақ жеріне XІХ ғасырдан бастап келе бастады. Ата-бабаларымыз самаурын­ды молшылықтың белгісі санаған. Бір қызығы, темір табыла бер­мейтіндіктен, ыдыс неғұрлым ауыр болса, соғұрлым қымбат бағаланған. XVIII-ХІХ ғасырларда шүмек орнатылған самаурын өндіріл­ген. Біз білетін қазіргі самау­рындар кезең-кезеңімен же­тілдіріліп отыр­ған. Қазақ елі оның отынмен қайнатылатын түрін кеңінен пайдаланды. Самауырынның пайда болуы туралы көптеген пікірлер бар солардың біреуі самауырыннң пайда болу тарихының тамыры әлдеқайда тереңіректе болуымен ерекшеленеді. Археологтар ресейлік самовардың принципі бойынша жұмыс істейтін құрылғыларды ежелгі Римден  тапты. Autepsa — ежелгі самовар деп аталады. Қарапайым, бірақ түпнұсқалық және өте пайдалы өнертабысқа Authepsa деп ат берген ,сыртқы жағынан, көмір мен сұйықтық үшін екі контейнер болатын ұзын құмыра сияқты болды. Ыстық көмір бүйірлік тесік арқылы жеткізілді, сұйықтық шөмішпен  құйылды. Сол құрылғыда ыстық күндерде сусындарды салқындатуға болады, бұл үшін көмірдің орнына мұз қолданылады. Осындай құрылғы Қытайда бар. Үрлегіш және құбырмен жабдықталған су қайнатуға арналған терең ыдыс — «Хо-Го» деп аталатын самовардың танымал қытай прототипі. Хо-Гo металл және фарфордан жасалған. Олар көбіне сорпа немесе қайнаған сорпамен беріледі. Ресейдегі шайдың пайда болуы секілді самовардың пайда болуы Қытайға байланысты, ал орыс самоварының прототипі Қытайдағы Хо-Го болып табылады. Аңыз бойынша, Самауырын  Ресейде Петр I-мен арқасында пайда болды — оны Голландиядан әкеліп, елге  инновациялық құрылғы ретінде таныстырады.Тағы бір нұсқа бойынша,  самауырын  отаны Тула емес, ал Урал, ал самауырын – Тулалық темір ұстасы  Демидовтың еңбегі. 1701 жылы Уралға сапар шеге отырып,  Демидов, тәжірибелі мыс және темір  шеберлерімен бірге самауырындар  әулетінің негізін қалады. Самауырынның тарихы ерекше және біркелкі емес. Құжатталған мәліметтерге сәйкес, бірінші самауырынның пайда болуы туралы: 1778 жылы Тула қаласында, Штыкова көшесінде, екі ағайынды Лисициндер алғашқы самауырындар шығара бастады. Бастапқыда бұл самауырындарды жасайтын шағын мекеме болды. Оның арқасында Тула орыс самауырынының туған жері болып саналады. Ендеше, Свердлов облысының мемлекеттік мұрағатының сөрелерінде орналасқан басқа да тарихи құжаттарында   1740 жылдың 7 ақпанында Екатеринбург кеден қызметінің куәгері болғандардың бірі самауырынның бұрын пайда болған нұсқасын растайды. Демидовтың мүлкін тәркіленген кезде мыс самауырыны алынғаны туралы құжаттар бар.Және сөзбе-сөз: «Самовар мыс, салмағы 16 фунт, зауыттың өз жұмысы»деп жазылған. Туладағы самауырыннң  ресми түрде жазылған көрінісі және оның Уралдағы таралуы шамамен қырық жылдық  айырмашылық көрсетеді. Осы күнге дейін самауырын тарихы туралы мәселе ашық болып қалды — Тула немесе Урал ресейлік самауырын туған жері болды ма? 1730-1740 жылдары самауырындар Уралда, ал кейін ғана — Тула, Мәскеу және Санкт-Петербургте қолданылады. XIX ғасырда самауырынбизнесі ірі қалалар шекарасынан тыс жерлерге таралады және Вятка, Владимир  и Ярославской губернияларында  және 1850 жылға қарай бүкіл Ресейде 28 самовар заводы болды. Жыл сайын 120 мыңға жуық мыс самауырын шығарылады. Самауырындар тапсырыс берушінің өз қалауы бойынша және  талабы бойынша жасалды: үлкен-кіші, кәдесыйлар, вазалар, банка, стакандар, бөшкелер, шарлар тәрізді болды.  Қолөнершілер мен клиенттердің әмияндары ешқандай шектеулер білмеді. Самауырынның  пайда болуы уақыт, сән және адамдардың өмір салтымен бірге дамыды. Осындай тарихы бар самауырындар музей қорында атадан балаға мұра болып  сақ­талуда.

Тауасарова Дилорам  Рахимовна,

Түркістан облысы, Түркістан қаласы

Тарихи –мәдени –этнографиялық орталық қызметкері.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *